Crypto-ATM’s in Europa: een wagenwijd open deur die eindelijk dichtgaat

Bij een crypto-ATM stopt iemand contant geld in de automaat en loopt enkele minuten later naar buiten met bitcoin, of een andere cryptovaluta, in een digitale wallet, zonder dat daarvoor een bank- of exchange-account nodig is. Dat betekent dat er weinig tot geen identiteitsverificatie, ofwel “ken-uw-klant”-controles (KYC), wordt uitgevoerd. Sommige automaten werken ook andersom en zetten crypto weer om in contant geld. Wat iets meer dan tien jaar geleden als een curiositeit begon, is op zijn hoogtepunt begin 2025 uitgegroeid tot een wereldwijd netwerk van bijna 38.000 automaten.[1]

Juist die eenvoud maakte crypto-ATM’s aantrekkelijk voor witwaspraktijken. In de beginjaren vereisten veel automaten helemaal geen identiteitsverificatie, en waar controles wel bestonden, waren die vaak minimaal. Het toezicht was bovendien versnipperd over tientallen kleine, nauwelijks gecontroleerde operators. Die combinatie, contant geld erin, geen vragen gesteld, crypto eruit, maakte de automaten tot een handig middel om illegaal verkregen contanten om te zetten in een verplaatsbaar bezit zonder landsgrenzen. Het maakte ook “structuring” mogelijk: het opsplitsen van grote bedragen in kleinere transacties bij verschillende automaten, of via verschillende personen, om onder meldingsdrempels te blijven. Op papier is dat inmiddels veranderd; operators zijn nu verplicht de identiteit van klanten te verifiëren voordat een transactie wordt uitgevoerd, al verschilt het in de praktijk nog hoe consequent dat gebeurt. Ook de kosten zijn altijd hoog geweest en behoren nog steeds tot de hoogste in de hele cryptosector.[2] Voor een gewone koper is dat een slechte deal. Voor iemand die snel en stilletjes illegaal geld wil wegsluizen, was de prijs nooit echt het punt.

De belangrijkste rem hierop komt van de Markets in Crypto-Assets Regulation (MiCAR), waaraan elke aanbieder van cryptodiensten (Crypto-Asset Service Provider, CASP) vanaf 1 juli 2026 volledig moet voldoen, hetzij door volledige MiCAR-vergunning te verkrijgen, hetzij door te stoppen met de activiteiten. Onder MiCAR levert een operator die mensen contant geld voor crypto laat inwisselen een gereguleerde cryptodienst, en heeft daarvoor een CASP-vergunning nodig, compleet met doorlopende identiteitscontroles en real-time transactiemonitoring waarvoor veel ATM-operators nooit waren ingericht.

Toch is Europa nooit het zwaartepunt van deze industrie geweest. Van de naar schatting 27.367 crypto-ATM’s die momenteel wereldwijd in bedrijf zijn, een daling ten opzichte van de bijna 38.000 op het hoogtepunt begin 2025, heeft Europa slechts ongeveer 5% van het totaal, terwijl de Verenigde Staten alleen al goed zijn voor ongeveer 70%.[3] Brancheprognoses gingen doorgaans uit van voortgezette wereldwijde groei in de komende jaren, maar MiCAR heeft Europa op een ander pad gezet dan de rest van de wereld.[4] Dat uiteenlopen is al zichtbaar bij enkele van de bekendste operators in de regio: van een kleine steekproef van tien bekende Europese crypto-ATM-operators lijkt meer dan de helft geen enkele automaat meer in bedrijf te hebben, sommige omdat ze niet aan de eisen van MiCAR konden voldoen, andere omdat ze weliswaar een CASP-vergunning hebben, maar zich volledig hebben teruggetrokken uit de ATM-activiteiten. Hoe dan ook, de automaten die in Europa nog wel draaien, zijn steeds meer geconcentreerd bij operators die zich tegenover een toezichthouder hebben moeten bewijzen.

Betekent dat dat het witwasrisico nu lager is? In de delen van Europa waar MiCAR daadwerkelijk wordt gehandhaafd, ja: minder automaten, gerund door minder en beter gecontroleerde operators, betekent een echte vermindering van de blootstelling. Maar het risico is niet verdwenen, het is verplaatst. De automaten die nog overeind staan, bevinden zich steeds vaker in, of dicht bij, een compliance-grijs gebied: technisch gezien ergens in de EU vergund, maar via passporting actief in markten waar het dagelijkse toezicht dun is, of steunend op een uitleg van de reikwijdte van MiCAR die nog door geen enkele toezichthouder is aangevochten. En fraude, oplichters die vaak oudere slachtoffers onder valse voorwendselen contant geld in een automaat laten stoppen, is minstens zo zichtbaar een probleem geworden als het witwassen zelf.

De belofte van MiCAR houdt echter alleen stand als elke lidstaat de regelgeving daadwerkelijk uitvoert, aangezien een vergunning van één EU-land bedoeld is om in alle 27 landen te werken. Polen is het duidelijkste voorbeeld van waarom die aanname niet vanzelfsprekend opgaat. Bij de volledige inwerkingtreding van MiCAR is Polen de enige lidstaat zonder functionerend nationaal vergunningenstelsel, nadat president Karol Nawrocki de uitvoeringswet drie keer heeft vetoed.[6] Ongeveer 2.000 Poolse cryptobedrijven, ATM-operators inbegrepen, kunnen thuis geen vergunning krijgen en moeten in plaats daarvan elders in de EU een vergunning verkrijgen en die via passporting terugbrengen naar Polen, of het bedrijf simpelweg naar het buitenland verplaatsen. Die leemte weegt extra zwaar gezien de ligging van Polen: het grenst zowel aan de Russische exclave Kaliningrad als aan Belarus, gebieden die centraal staan in de handhaving van EU- en Amerikaanse sancties tegen Rusland. Zonder functionerend vergunningenstelsel opereren crypto-ATM’s in Polen met minder toezicht, precies in de regio waar toezicht het meest telt.

Dat risico is groter dan het misschien lijkt, en zeker niet louter theoretisch. Terwijl je waarschijnlijk nooit een tas met contant geld over de grens tussen Polen en Belarus zou kunnen smokkelen om het wit te wassen, geldt dat niet voor crypto-ATM’s. Daarbij kan een verzilveringscode, of die nu op papier staat of in een app is opgeslagen, moeiteloos diezelfde grens oversteken. Het draagt hetzelfde onderliggende risico en dezelfde gevolgen als het smokkelen van contant geld, en toch glipt het langs precies de sanctiehandhaving die bedoeld is om dat soort verplaatsingen te onderscheppen. Dat is een reëel en urgent risico. Het is een herinnering dat een gat in de uitvoering door één lidstaat geen nationale curiositeit is. Via diezelfde passporting-regels die het gat juist zouden moeten dichten, wordt het een gedeelde Europese blootstelling.

Meer weten?